Lacobel: jak dobrać kolor, grubość i sposób montażu do kuchni i mebli, by wyglądał świetnie i był bezpieczny

Błyszcząca tafla Lacobel potrafi optycznie rozjaśnić i powiększyć wnętrze, ale łatwo pomylić sam efekt wizualny z tym, co naprawdę determinuje trwałość w kuchni. To szkło dekoracyjne typu float z lakierem po jednej stronie, które w wersji standardowej nie jest hartowane, więc dobór grubości i właściwego wariantu ma znaczenie dla bezpieczeństwa. Równie istotne okazują się kolor i wykończenie oraz to, jak panel ma zostać zamontowany przy meblach.

Czym jest Lacobel i na co wpływa dobór koloru, grubości oraz montażu

Lacobel to szkło dekoracyjne typu float — powstaje dzięki technologii float, a jego charakterystyczny wygląd wynika z tego, że jest jednostronnie pokryte wysokiej jakości lakierem. W praktyce oznacza to błyszczącą i gładką powierzchnię po stronie lakieru, która daje jednolity, kolorowy efekt i mocniej odbija światło.

Dobór właściwości lacobelu (takich jak kolor, grubość i sposób montażu) wpływa przede wszystkim na efekt wizualny oraz na to, w jakich warunkach materiał jest bezpieczny w użyciu. Dzięki błyszczącej powierzchni i odbiciom lacobel potrafi optycznie powiększać przestrzeń — to częsty powód, dla którego wybiera się go jako element dekoracyjny zamiast lub obok innych rozwiązań wykończeniowych.

Ważne ograniczenie: w podstawowej wersji lacobel nie jest szkłem hartowanym, więc nie należy traktować go jak materiału o parametrach właściwych dla szkła hartowanego w każdej sytuacji montażowej. Dodatkowo lacobel jest przeznaczony wyłącznie do zastosowań wewnętrznych.

W ofercie lacobelu spotyka się linie Classic i Exclusive, a także informacja o dwóch kategoriach cenowych. Niezależnie od wariantu liczy się funkcjonalna strona wyboru: gładka powierzchnia ułatwia utrzymanie w czystości, dlatego materiał często wykorzystuje się jako ozdobę między blatem a szafkami oraz jako ozdobę ścian. W segmencie „lacobel do łazienki” szczególnie istotne jest dopasowanie produktu do panujących warunków i sposobu montażu.

Przy planowaniu miejsca montażu lacobel sprawdza się w aranżacjach wnętrz, a w pomieszczeniach o podwyższonych wymaganiach (np. w strefach narażonych na wilgoć) dobór produktu i montaż powinny być dopasowane do warunków panujących w danej przestrzeni.

Jak dobrać kolor Lacobel do kuchni i frontów: styl, paleta barw i wykończenie

Kolor Lacobel dobiera się do kuchni tak, aby współgrał z frontami i nie dominował nad resztą aranżacji. Wybór dotyczy efektu spokojnego (neutralnego) albo wyrazistego akcentu oraz dopasowania odcienia do stylu wnętrza.

W ofercie spotyka się dwie główne palety: Classic (nazywana też Standard lub Trendies) oraz Exclusive. Paleta Classic obejmuje ponad 30 kolorów i zawiera m.in. biel, czerń, różne szarości i brązy oraz odcienie takie jak khaki, niebieski, zieleń turkusowa, czerwienie i mandarynka. Exclusive jest nastawiona na bardziej dekoracyjne efekty i obejmuje wykończenia metaliczne, perłowe i brokatowe (np. „czarna gwieździsta”, metaliczna szarość) oraz różne odcienie niebieskiego, różu i zieleni.

  • Minimalistyczne i neutralne zestawienia: w prostych, spójnych projektach sprawdza się biały Lacobel lub czarny Lacobel, bo łatwo je zestawić z większością kolorów frontów.
  • Monochromatyczny układ: przy harmonii wybiera się barwę z jednej rodziny (np. podobne szarości albo beż z ciepłymi neutralami), aby szkło nie przełamywało głównej kolorystyki zabudowy.
  • Kolorowe akcenty: gdy Lacobel ma być wyraźnym detalem, wybiera się odcienie w stylu zielony, niebieski, żółty lub czerwony—dobrze sprawdzają się wtedy, gdy reszta kolorów nie konkuruje z jedną, dominującą barwą.
  • Efekt „dekoracyjnej tafli” (Exclusive): do kuchni w stylu nowoczesnym lub industrialnym pasują wykończenia metaliczne, perłowe i brokatowe, które mocniej podkreślają charakter aranżacji.
  • Dopasowanie pod nietypowy odcień: przy problemie z trafieniem w konkretną barwę dostępna jest usługa MyColour, która umożliwia zamówienie szkła w niestandardowym, dobranym kolorze.
  • Kiedy Lacobel zastępuje płytki: Lacobel bywa wybierany jako alternatywa dla tradycyjnych płytek ceramicznych, więc kolor dobiera się też do tego, czy zabudowa ma iść w stronę neutralnej „gładkiej ściany”, czy w stronę wyrazistego efektu dekoracyjnego.

Przy odcieniu, który dobrze „czyta się” w kuchni w różnych warunkach, punktem wyjścia są neutralne barwy z palety Classic, w tym biel oraz czerń, a przy bardziej stylowych efektach — wykończenia metaliczne, perłowe lub brokatowe z palety Exclusive.

Dobór odcienia do światła i wielkości przestrzeni

Dobór odcienia Lacobel warto rozpatrywać łącznie z tym, jak w kuchni pracuje światło. Błyszczące wykończenie i subtelny efekt odbicia sprawiają, że szkło może zmieniać odbiór koloru w zależności od natężenia oświetlenia oraz kąta patrzenia — dlatego ta sama barwa może wyglądać inaczej w ciągu dnia i wieczorem, a także przy różnych lampach nad blatem.

W praktyce Lacobel z efektem odbicia światła bywa wybierany wtedy, gdy celem jest optyczne „rozjaśnienie” wnętrza i wrażenie większej przestrzeni, zwłaszcza w kuchniach niewielkich lub słabiej doświetlonych naturalnym światłem. Refleksy światła dodają powierzchni blasku i mogą sprawić, że kolor mniej „ciąży” wizualnie w całej aranżacji.

Przy wyborze konkretnego odcienia kluczowa jest relacja do frontów. Jeśli zależy na spokojnym, spójnym wrażeniu, częściej sprawdza się barwa utrzymana w stronę neutralnych tonów frontów — wtedy kolor Lacobel nie dominuje w kadrze, tylko naturalnie się z nim łączy. Gdy natomiast Lacobel ma być czytelnym elementem aranżacji, dobiera się odcień tak, aby jego odbicia wzmacniały stylistykę wnętrza, a nie rozpraszały uwagi.

Ten mechanizm dobrze wpisuje się w nowoczesne i minimalistyczne kuchnie, w których liczy się czysty, uporządkowany efekt wizualny: światło „pracuje” po tafli, podkreślając charakter zabudowy i dodając jej lekkości.

Wykończenie a praktyka: połysk, mat i efekty wizualne

Wykończenie Lacobel (połysk lub mat) wpływa zarówno na odbiór wizualny, jak i na codzienną pielęgnację. Lacobel z błyszczącą, gładką powierzchnią zwykle sprzyja szybszemu usuwaniu zabrudzeń, a widoczność śladów zależy głównie od tego, czy dane wykończenie eksponuje smugi i odciski.

Matowe wykończenie często mniej ujawnia kurz, smugi i drobne zabrudzenia, więc w codziennym użytkowaniu wygląda „czysto” dłużej. Jednocześnie przy matach o wyraźniejszej fakturze może być potrzebne okresowe, dokładniejsze czyszczenie (np. przez dokładniejsze szorowanie). W kuchni jest to szczególnie istotne, bo na ścianie za blatem pojawiają się typowe ślady z gotowania, które łatwiej usuwa się, gdy świeże zabrudzenia nie zdążą mocno przyschnąć.

  • Błyszczący Lacobel — ma gładką, lśniącą powierzchnię; szybciej widać odciski palców i smugi, dlatego wymaga częstszego mycia, ale zabrudzenia z takiej tafli usuwa się sprawnie przy prostej pielęgnacji (np. płyn do szyb i miękka ściereczka).
  • Matowe szkło (Matelac) — daje spokojniejszy, mniej refleksyjny efekt i zwykle maskuje kurz oraz drobne zabrudzenia; przy bardziej wyraźnej fakturze może jednak wymagać okresowego dokładniejszego czyszczenia.
  • Efekty wizualne w kuchni — połysk „pracuje” z oświetleniem: odbicia mogą rozjaśniać wnętrze i zmieniać odbiór koloru w zależności od kąta patrzenia oraz natężenia światła nad blatem.
  • Relacja wykończeń: połysk z matem — lśniący wygląd Lacobel dobrze komponuje się z matowym odpowiednikiem Matelac, co wspiera budowanie spójnej aranżacji, w której refleksy nie dominują nad całością.
  • Praktyka „po gotowaniu” — szybkie usuwanie świeżych plam po gotowaniu ogranicza wnikanie brudu w powierzchnię i ułatwia zmniejszenie ryzyka powstawania uporczywych śladów.

Grubość i bezpieczeństwo Lacobel: kiedy wybierać standard, a kiedy wzmocnienie

Przy wyborze Lacobel pod kątem bezpieczeństwa rozróżnia się wariant standardowy i wzmocniony (hartowany). Standardowy Lacobel nie jest szkłem hartowanym, więc nie ma dodatkowej wytrzymałości na wpływ temperatury ani na uszkodzenia mechaniczne. Jeśli panel ma pracować w miejscu bardziej narażonym na intensywniejsze oddziaływania, stosuje się hartowaną odmianę Lacobelu – specjalną wersję lakierowanego szkła o większej odporności na temperaturę i uszkodzenia mechaniczne.

  • Standardowy Lacobel — rozwiązanie „dekoracyjne” (między blatem a szafkami), gdy ekspozycja na czynniki jak wysoka temperatura czy uderzenia jest ograniczona; w tym wariancie nie zakłada się dodatkowej ochrony typowej dla szkła hartowanego.
  • Lacobel hartowany (wzmocniony) — wariant do użycia w trudniejszych warunkach (np. w kuchni, gdzie częściej występują podwyższone temperatury lub ryzyko uderzeń); hartowanie ma zwiększać odporność na temperaturę i uszkodzenia mechaniczne.
  • 4 mm — najczęściej stosowana grubość jako ozdoba między blatem a szafkami; bywa wybierana w zastosowaniach o umiarkowanych obciążeniach, ale nie jest wskazana do skrajnie narażonych warunków (szczególnie tam, gdzie istotny jest wpływ temperatury lub ryzyko uszkodzeń).
  • 5–6 mm — częsty wybór do zastosowań, w których liczy się większa odporność na zarysowania, np. jako element wypełniający w zabudowie lub panel zastępujący kafelki.
  • 8 mm i więcej — dobór na miejsca trudniejsze użytkowo: tam, gdzie wzrasta ryzyko uszkodzeń mechanicznych lub uderzeń.

Grubość dobiera się, biorąc pod uwagę realny sposób użytkowania. W praktyce standard (czyli bez cech hartowania) częściej sprawdza się przy zastosowaniach dekoracyjnych, a wariant hartowany i odpowiednio większa grubość są bardziej zasadne tam, gdzie panel jest bardziej narażony na temperaturę i uderzenia. Niezależnie od wyboru, istotna jest obróbka krawędzi – nawet przy dobranej grubości to właśnie jakość wykonania krawędzi wpływa na trwałość i sposób dalszego użytkowania panelu.

Parametry pod zabudowę kuchenną i znaczenie obróbki krawędzi

W zabudowie kuchennej dobór grubości Lacobel powinien uwzględniać warunki pracy panelu oraz jego rolę: czy to głównie ozdoba między blatem a szafkami, czy panel ma pełnić funkcję wypełnienia ściany i lepiej znosić codzienne użytkowanie. Najczęściej spotykana grubość 4 mm sprawdza się jako wariant dekoracyjny między blatem a szafkami. Jeżeli panel ma zastąpić kafelki lub być częściej narażony na zarysowania, zwykle rozważa się grubości 5–6 mm. W miejscach trudniejszych użytkowo (np. bardziej narażonych na uszkodzenia mechaniczne lub uderzenia) dobiera się 8 mm i więcej.

Poza samą grubością istotne są też kwestie wykonania po stronie producenta. Realizacja „na wymiar” może obejmować przygotowanie pod określone wymiary, wykonanie otworów oraz obróbkę krawędzi. Te elementy wpływają na sposób dalszego użytkowania panelu, zwłaszcza w kuchennej strefie roboczej, gdzie powierzchnie są intensywnie eksploatowane i regularnie czyszczone.

Parametr Jak interpretować Typowe zastosowanie w zabudowie kuchennej
4 mm Najczęściej stosowana grubość jako element dekoracyjny Ozdoba między blatem a szafkami
5–6 mm Wyższa odporność na zarysowania Wypełnienie mebli lub panel ścienny zastępujący kafelki
8 mm i więcej Przeznaczenie do trudniejszych warunków Miejsca narażone na uszkodzenia mechaniczne lub uderzenia
Obróbka krawędzi (szlifowanie) Dostępna od 3 mm Wskazana, gdy zależy Ci na dopracowanym wykończeniu krawędzi w panelu na wymiar
  • Dobór grubości do funkcji panela: 4 mm jako rozwiązanie dekoracyjne między blatem a szafkami, a 5–6 mm i 8 mm+ wtedy, gdy liczy się większa odporność na codzienne oddziaływania.
  • Uwzględnienie tego, jak panel będzie „pracował” w kuchni: przy większym narażeniu na zarysowania lub uderzenia 4 mm może nie odpowiadać potrzebom.
  • Zakres przygotowania przed obróbką: przy realizacji na wymiar możliwe jest przygotowanie pod konkretne wymiary, a także wykonanie otworów oraz obróbkę krawędzi.

Przy zabudowie o bardziej wymagających warunkach można porównać wariant standardowy i wzmocniony (hartowany): standardowy Lacobel nie jest szkłem hartowanym, natomiast wzmocniony/hartowany jest opisywany jako wariant o zwiększonej odporności na uszkodzenia i temperaturę.

Montaż Lacobel przy meblach: przygotowanie podłoża i najczęstsze metody mocowania

Montaż Lacobel przy meblach i panelach polega na dopasowaniu sposobu mocowania do miejsca montażu oraz do tego, czy element ma pracować jako stały panel przy ścianie, czy w rozwiązaniu z dystansem (np. przy podświetleniu). Najczęściej spotyka się klejenie, mocowanie śrubami, dystanse gumowe oraz montaż w aluminiowych szynach.

  • Klejenie Lacobel: stosuje się dedykowany klej do luster i szkła. Trwałość zależy m.in. od tego, czy podłoże jest dobrze wyrównane, aby klejenie obejmowało równomiernie całą powierzchnię.
  • Mocowanie śrubami: rozwiązanie, w którym otwory pod mocowania powinny być wykonane na etapie produkcji. Samodzielne nawiercanie zwiększa ryzyko pęknięć.
  • Dystanse gumowe: tworzą niewielką przestrzeń między szkłem a ścianą. Ten wariant bywa wykorzystywany m.in. w układach z podświetleniem, a zachowanie odstępu opiera się na gumowych podkładkach.
  • Aluminiowe szyny: panel jest wsuwany w uprzednio zamontowane profile. Wymaga to odpowiedniego dostępu do bocznej powierzchni montażu, aby można było poprawnie zainstalować szyny i wprowadzić panel.

Przy przygotowaniu do montażu istotne jest dopasowanie elementów do warunków w zabudowie: podłoże pod klejenie powinno być wyrównane, a w metodach wymagających otworów (np. pod śruby) przygotowanie otworów odbywa się fabrycznie. W praktyce warto też określić, czy panel ma być przewidziany jako rozwiązanie stałe, czy część systemu w szynach lub z dystansami.

Metoda montażu Na czym polega Kluczowe wymaganie po stronie przygotowania
Klejenie Mocowanie tafli na podłożu Podłoże powinno być dobrze wyrównane; stosuje się klej do luster i szkła
Śruby Mocowanie mechaniczne Otwory pod mocowania muszą być wykonane na etapie produkcji (samodzielne wiercenie grozi pęknięciami)
Dystanse gumowe Zachowanie niewielkiej przestrzeni Utrzymanie odstępu zapewniają gumowe podkładki; wariant często stosowany przy podświetleniu
Aluminiowe szyny Panel jest wsuwany w profile Potrzebny dostęp do bocznej powierzchni montażu, aby zamontować szyny i wprowadzić panel

Na co zwrócić uwagę, by zachować trwałość i łatwość utrzymania w czystości

W codziennej eksploatacji największy wpływ na łatwość utrzymania Lacobel w czystości ma jego gładka, lakierowana powierzchnia — typowo ogranicza ona narastanie osadu i ułatwia usuwanie zabrudzeń. To jednocześnie przekłada się na czytelny wygląd: zabrudzenia łatwiej zetrzeć, zanim zaczną utrwalać się na powierzchni.

Po montażu sprawdza się podejście oparte na regularnym czyszczeniu i pracy bez „szorowania”. Do pielęgnacji wybiera się miękką ściereczkę oraz środek w rodzaju płynu do szyb. Taki dobór ma wspierać utrzymanie estetyki i ograniczać ryzyko powstawania smug podczas czyszczenia.

  • Regularność zamiast odczekania: usuwaj zabrudzenia na bieżąco, żeby nie zdążyły utrwalić się na lakierowanej warstwie.
  • Miękka ściereczka: czyść powierzchnię bez naruszania jej powłoki, zamiast „odmaczać i trzeć”.
  • Bez agresywnego tarcia: unikaj metod, które mogą powodować zarysowania lub pogorszenie wyglądu.
  • Uwzględnij ograniczenia produktu: standardowy Lacobel nie jest szkłem hartowanym, więc nie dopuszczaj do uderzeń punktowych i traktuj powierzchnię ostrożnie podczas czyszczenia.
  • Bezpieczny wariant w razie uszkodzenia: jeśli w danym zastosowaniu istotne jest ograniczenie ryzyka rozsypywania odłamków, rozważ wzmocnienie folią SAFE+, która wiąże odłamki i zwiększa bezpieczeństwo użytkowania.
  • Tylko warunki wewnętrzne: Lacobel jest przeznaczony wyłącznie do zastosowań wewnętrznych, więc dobór środków i sposób użytkowania dopasuj do środowiska domowego.

Lacobel pełni też funkcję ochronną: ma chronić ściany i meble przed zabrudzeniem oraz zachlapaniem. W praktyce oznacza to, że krople i ślady usuwa się szybciej, a sama powierzchnia pomaga ograniczać „przenoszenie” zabrudzeń dalej.

Koszty i planowanie: pomiary, transport oraz typowe ryzyka montażu

Koszt Lacobel zwykle liczy się za i zależy głównie od grubości, koloru oraz wykończenia (np. dodatkowych prac jak otwory czy szlify). W przybliżeniu w wielu ofertach spotkasz stawkę około 150–160 zł za m², natomiast przy bardziej wymagających cechach (np. określony wariant/zakres dodatków) cena może wahać się nawet w przedziale 150–650 zł za m². Ostateczna wycena może też zależeć od dostawcy oraz tego, jak realizowane są usługi dodatkowe, takie jak transport.

Składnik wyceny Co zwykle podnosi koszt Jak to uwzględnić w budżecie
Grubość Grubsza tafla Liczą się różnice w cenie za m² między wariantami
Kolor i wykończenie Niestandardowe warianty oraz warianty wykończenia Odchylenia względem typowych stawek za m²
Dodatki (np. otwory, szlify) Prace wymagające dodatkowej obróbki Przy dodatkach realna może być wyższa część widełek (150–650 zł/m²)
Usługi logistyczne Sposób organizacji dostawy i dostępna usługa transportu Uwzględnij różnice między ofertami dostawców

Przy planowaniu zamówienia istotne jest, że Lacobel jest wykonywany jako pojedyncza płyta. W razie uszkodzenia w trakcie realizacji bywa, że rozważana jest wymiana całej tafli, a nie naprawa wyłącznie fragmentu. Dotyczy to sytuacji, gdy zamawiasz na wymiar i produkt jest dopasowywany do wymiarów z pomiaru.

  • Wymiary i pomiar: zmierz szerokość i wysokość miejsca montażu, bo produkt jest wykonywany pod konkretne gabaryty.
  • Otwory i detale: zadeklaruj liczbę otworów (np. pod gniazdka) oraz sposób wykończenia krawędzi — to wpływa na dopasowanie i wycenę.
  • Ryzyko błędu na etapie dopasowania: najwięcej problemów zwykle pojawia się przy przeniesieniu wymiarów do zamówienia oraz przy dopasowaniu paczki do docelowego miejsca montażu.
  • Transport/dostawa: przy większych formatach liczy się dopasowanie sposobu przewozu do rozmiaru tafli, a przy odbiorze warto sprawdzić stan przesyłki.
  • Terminowość: jeśli w zleceniu jest też montaż, dostępność ekip może zależeć od miasta — wskazywane są m.in. Kraków, Warszawa, Kielce i Radom.
Etap Typowe ryzyko Co możesz zrobić, żeby ograniczyć problem
Pomiar Rozbieżność między wymiarem miejsca a zamówieniem Zamawiaj na podstawie zweryfikowanych wymiarów (szerokość i wysokość)
Wykończenia i otwory Niepełne lub nieprecyzyjne dane w zamówieniu Ustal liczbę otworów i sposób wykończenia krawędzi przed złożeniem zamówienia
Realizacja na indywidualny wymiar Brak możliwości „łatwej korekty” po wytworzeniu Zweryfikuj dane zamówienia przed finalnym potwierdzeniem
Dostawa i odbiór Uszkodzenia w transporcie lub trudności z dopasowaniem do miejsca montażu Dobierz właściwy transport i sprawdź stan przesyłki przy odbiorze

Co porównać w wycenie i jak ograniczyć ryzyko błędów

Porównując wyceny Lacobel, sprawdzaj przede wszystkim nie „cenę za m²”, lecz to, jak wykonawca rozpisuje parametry produkcji pod konkretne dopasowanie do zabudowy. W ofertach różnice najczęściej wynikają z: grubości, koloru i wykończenia, dodatków/obróbki (np. otworów) oraz z opisu zakresu prac przygotowujących element do montażu.

  • Grubość i wariant: cena zależy od grubości tafli, a oferty mogą dotyczyć różnych wariantów.
  • Kolor i wykończenie: porównuj, czy w wycenie jest opisane standardowe rozwiązanie czy wariant z dodatkowymi elementami wykończenia.
  • Dodatki w produkcji (np. otwory, wzory): upewnij się, że oferta precyzuje liczbę otworów oraz zakres dodatkowej obróbki związanej z przygotowaniem pod montaż.
  • Obróbka krawędzi: sprawdź, czy w ofercie uwzględniono sposób wykończenia krawędzi (np. szlifowanie) oraz czy jest to spójne z podaną grubością.
  • Dopasowanie do wymiarów z pomiaru: potwierdź w zamówieniu szerokość i wysokość. Lacobel jest wykonywany jako pojedyncza płyta, więc pomyłka na etapie przeniesienia wymiarów do zamówienia może skutkować koniecznością wymiany całej tafli.
  • Otwory zgodne z planem montażu: jeśli montaż ma odbywać się np. z wykorzystaniem śrub, dopilnuj, aby otwory były przewidziane jako element wykonania zamówienia (wykonywane w produkcji).
  • Transport/dostawa i zakres organizacji: różnice w cenie mogą wynikać także z części logistycznej i usług dodatkowych, nie tylko z samej produkcji.
Pozycja w wycenie Co sprawdzić Ryzyko przy braku precyzji
Grubość Jaki wariant grubości jest ujęty w cenie Porównujesz nie ten sam produkt
Kolor i wykończenie Czy wycena opisuje wykończenie (wariant/zakres) Rozbieżność między ofertą a zamówieniem
Dodatki i otwory Czy podano liczbę i zakres otworów oraz dodatkową obróbkę Problem z dopasowaniem w miejscu montażu
Dopasowanie do wymiarów Jakie wymiary (szerokość i wysokość) wpisano do zamówienia Przy produkcji na wymiar błędne wymiary oznaczają kosztowną korektę (często wymianę całej tafli)
Zakres prac przygotowujących Czy jest opis obróbki krawędzi i przygotowania pod montaż Niepełna specyfikacja wymusza dodatkowe uzgodnienia

Jeśli korzystasz z kalkulatora wyceny, traktuj go jako punkt startowy: w kalkulatorze powinny się znaleźć wymiary, liczba otworów oraz rodzaj obróbki krawędzi. Ułatwia to porównanie ofert na poziomie rzeczywistego zakresu produkcji, a nie samej stawki za m².

Leave a Reply

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *